Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 icon

Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73



НазваниеУдк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73
страница3/5
Дата конвертации16.01.2013
Размер0.89 Mb.
ТипДокументы
скачать >>>
1   2   3   4   5
1. /1.docУдк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73
ііміх поглядах ён далёка абагнаў сярэднявечча, указаў на Нвабходнасць развіцця навукі і асветы, распаўсюджанне Ілняннскай культуры, хрысціянскан веры і маралі: "хрнстн-ІМІп по наше не толнко нменем н креіценнем, но братолюбнем н Ніілобнем совершается",

У сваіх публіцыстычных творах Ф.Скарына выступаў іупраць каталіцкай экспансіі, прапаведваў брацтва і згоду паміж і і народамі, прарочыў толькі мірны дабрабыт і клікаў су-, Ійчыннікаў да цьівілізаванага жыцця. Блізкая да гэтага і І^МІрынінская ідэя роўнасці ўсіх людзей перад Богам, пратэст ^ІІраць назапашвання багацця за кошт паднявольных у феа-ньмым грамадстве. "...Всякому человеку потребна честн, -,_ Ф.Скарына, - понеже ест зерцало жнтня нашего, лекарство ушепное, потеха всем смутным, наболей тым, онн же суть в Іх н в немовдах положены, надежа нстннная востання нз тмых н вечного жнвота"2.

Глыбокія філасофскія ідэі Ф.Скарыны былі дакладна Ірмуляваны ў яго публіцыстыцы. Адметныя яе рысы -ГІчнасць, лаканічнасць, доказнасць у аналізе рэчаіснасці. Вліцыстычная творчасць даяа магчымасць беларускаму асвет-„, акрэсліць прагрэсіўныя погляды на жыццё, шырока Імсаваць складаную рэчаіснасць беларускага сярэднявечча.

4. Публіцыстыка Адраджэння

Асветніцкая дзсйнасць Ф.Скарыны стала асновай для Шырокага развіцця публіцыстыкі ў творчасці яго паслядоўнікаў. Люблінскай уніі 1569 г.3, калі на Беларусі і Украіне

Францыск Скарьша. Творы. С. 17.

2

Дварчанін І.С. Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве. Мн., 1991. С.173. Псторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т.1. С.170.

Фрннцыск Скарьша. Творы. С.17. * ясі . С.20.

йм ясі . ..

Йя/іікас княства Літоўскае і Польскае каралеўства аб'ядналіся ў адну л «ржпву - Рэч Паспалітую.


36


37



фактычна пачалася эканамічная і палітычная экспансія польскіх феадалаў, культура, быт, асвета ўсходніх славян аказаліся пад пагрозай знішчэння. У гэтых умовах палітычнай барацьбы з'явілася на Беларусі аналітычная літаратура. Гэта былі палемічныя творы, таленавітая публіцыстыка змакамітых прадстаўнікоў беларускай культуры эпохі Адраджэння.

Галоўным зместам тагачаснай публіцыстыкі стала барацьба супраць езуітаў, якія перайшлі ў рашучае наступленне на праваслаўе. Езуіцкая ідэалогія, формы і метады культу-ралагічнай экспансіі, спробы католікаў паўплываць на веравы-знанне беларусаў выклікалі моцнае супраціўленне з боку права-слаўных брацтваў, створаных у той ,час на Украіне і Беларусі, а таксама буйнейшых прадстаўнікоў айчыннай культуры, паслядоўнікаў Ф.Скарыны.

Працягвала інтэнсіўна развівацца кнігадрукаванне. Вы-давалася рэлігійна-палемічная, палітычная і маральна-філа-софская, вучэбная літаратура. У 1586 г. выходзіць "Граматнка славянського языка", у 1591 г. 'Траматыка доброглаголнвага еллнно-словянского языка совершенного нскуства осмнчастей слова", у 1596 "Граматнка словенска" і "Лексіс" Лаўрэнція Зізанія, і ў 1619 г. знакамітая "Граматнкн словенскня правнльная сннтагма" М.Сматрыцкага.

Выхад гэтых кніг у ХУІ-ХУП ст. шчынае новы этап у развіцці беларускай культуры і асветы. Аднак галоўнае тое, што магутная плынь беларускага кнігадруку ставіла моцны заслон апалячванню, акаталічванню ўсходнеславянскіх народаў. Акадэмік Я.Ф.Карскі пісаў: "Жыццё заходнеруса ХУІ-ХУІІ ст, праходзіла ў няспыннай барацьбе за сваю народнасць і асабліва за рэлігію, а таму і літаратурныя творы таго часу насілі пераважна царкоўнабагаслоўскі характар"1.

Гэта адлюстроўвала рэчаіснасць і рэлігійны праваслаўны характар літаратуры быў сродкам барацьбы супраць езуітаў. Але галоўнай зброяй была публіцыстыка прадмоў і пасляслоўяў, без якіх не друкавалася фактычна ніводная кніга. Гэта публіцыс-тыка стала ўзорам палемічнай літаратуры і вельмі моцна

^КарскнйЕ.Ф. Белорусы. Т.ПІ. Вьш.2. Пг., 1921. С.133.

ІМУннмвала на фарміраванне грамадска-палітычнай думкі на Шмійрусі і Украіне, узвышэнне Ітраваслаўнай свядомасці, умаца-патрыятызму і пачуцця нацыяналыгай годнасці.

Матрэбна падкрэсліць найбольш важнае і галоўнае: й І лікія творы палемічнай літаратуры, публіцыстыка ў той час і моцны ідэалагічны заслон стратэгіі і тактыцы езуіцкіх ішпсднікаў і не толькі зберагалі, але і развівалі беларускую , культуру, гісторыю, сцвярджалі самастойнасць беларус-

Ныданні Ф.Скарыны, С.Буднага, В.Цяпінскага, Л.Зізанія, ,1'мйірыцкага і іншых тытанаў беларускага гуманізму і цноішя займаюць вядучае месца ў літаратурным працэсе, Іпняцца асноўным сродкам змагання за паліхычныя, Іймічныя, культурныя інтарэсы народа. Тады фактычна былі ІнЛ'Існы асноўныя грамадска-палітычныя прьшцыпы Ііцыстыкі як спецыфічнага віду грамадска-палітычнай Іраіуры.

У публіцыстыцы адлюстраваліся самьы важныя міемы таго часу: канфесійная барацьба, супярэчнасці паміж квй шляхтай, уладамі і населышггвам, сялянска-казацкія НйМІІі, войны і г.д. Гэта значыць, яна складала асаблівы Інфармацыі ў грамадскай свядомасці і ў той жа час была 'монтам ідэалагічнай барацьбы.

Нядомы дзеяч рэфармацыі, вучоны, літаратар і ІІІІмст Сымон Будны (1530 — 1593 гг.) атрьгааў адукацыю ў ійУскім універсітэце, а затьім вучыўся ў Швейцарыі і Італіі. клйііедычныя веды і прыродны талент вельмі хугка вывелі ў шэраг вядомых еўрапейскіх мысліцеляў, Іоднікаў кальвінізму. У 1558 г. ён стаў пастырам віленскай ІМйцыйнай царквы, дзе звярнуў на сябе ўвагу Радзівіла І, які перавёў С.Буднага ў Клецкую саборную царкву . у І%2 г. ён напісаў і выдаў у Нясвіжскай друкарні свой Імы "Катэхізіс" на беларускай мове. С.Будпы стаў

|!І(ІІ|>ІІ()М(ІІа аб гэтым гл.: Гісторыя беларускай дакастрычніцкай ,І. Т.1.С.209—222.


39


38




ІІ
таленавітым прадаўжальнікам кнігавыдавецкай дзейнасці Ф.Скарыны.

Звяртае на сябе ўвагу прадмова С. Буднага да кнігі. Гэта фактычна цэласны публіцыстычны твор. Аўтар выказвае падзяку сваім магутным фундатарам Радзівілам, якія дапамаглі заснаваць Нясвіжскую друкарню і выпусціць кнігі на беларускай мове: "В тых малых новое кузнн кннгах, оным слав-ным здавна далеко росыпнреным словенскнм языком суть нако-ротне попнсаны права а вашнм княжацскнм мгоюстям... К тому тежь н для того, абы ся вашн княжацскне мнлостн не только в чужоземскнх языцех кохалн, але бы ся тежь вашн княжацскнс мнлрстн н того здравна славного языка словеньского розмнло-ват н оным ся бавнтн рачнлн. Служная бо речь ест, абы вашк княжадскне мнлостн того народу язык мшговатн рачшга, в кото-ром давьные предькн н нх княжацскне мнлостн пановр отцы вашнх княжецскнх мшюстн славне преднейшне преложенсьства несут"1.

Праблему развіцця беларускай мовы, абароны яе ад польскага засілля С.Будны разглядаў шырока і грунтоўна. Ён праіэставаў сулраць прымусовай замены беларускай мовы поль скай у Вялікім княстве Літоўскім, пазбаўлення грамадскасці права карыстацца сваёй мовай, бачыў ва ўсямерным пашырэнні роднага слова адкрыты і надзейны шлях да развіцця асветы і культуры.

У прадмове да свайго "Евангелля" ён пісаў: "Помыслнл

же был есмн н се, нжебы сію кннгу, выразумеііія радн простых

людей, прсложнтн на простую молву н нмел есмн о том попе-

ченне велнкае. Н совеіцашамн людн мудрые, в том пнсме уче-

ныя, нхе прекладаніем з давных пословнц на новые, помылка

чшштся немалая, якоже н ныне обретается в кннгах новага

переводу. Того радн сію кнігу, яко здавна пнсаную, велел есмн

ее выдруковаты, которая каждому не есть закрыта н к

выразуменню не трудна н к чнтанію полезма, - а нацпаче тем.

і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. Мя,

с с прнлежаніем н со вннманіем нскомое обрестн вос-ФМШ<>т - н обряіцут"1.

Крытычныя погляды С.Буднага ў яго публіцыстычных §^Ім«шах не абыходзілі ніводнай значнай грамадскай з'явы. Ён І|і|)Івуся непасрэдна да чытачоў, да ўсяго беларускага люду. 'ІНІС-мІють от сна, уже пора сбачнтся. Доснть есмо вже спалн, ІР/Ім ссмо за справою снх слепцов на бога зналн, нн о спасеннн Црем, на чнм лежнть, ведалн"2, - пісаў публіцыст з надзеяй, 4рЦ» будзе пачуты народам.

Яго палымянае прызыўнае слова было чутна далёка за ІймІ Беларусі. С.Будны з'едліва крытыкаваў афіцыйнае Іпсмства, выкрываў захады царкоўнікаў, якія эксплуатавалі ўма адсталы народ. Па тым часе гэта былі смелыя вывады і упьнснні. што выклікала рэзкія шпады з боку царкоўнай Фактычна, гэта ўжо быў новы смелы дяя свайго часу ІІцыстычны стыль.

Ііеларускі асветнік гаварыў і пра неабходнасць Іітцыі школ на Беларусі, што дапамагло б вывесці Іўмую частку народа з-пад уплыву "малаадукаваных якія "самн мало правды знають", і "не только не на-ь", але "н оным, которые бы учнтн хотелн, забражяють". Мйдобе о том много пнсатн, всн бо ведаем, яковых теперь маем. Ведать все свет, яко на свон степенн вьступа-Не тайно теже, яко на ннх стоять н справуются. Леігьшем Ітм, нсжелн нх норовы выпнсоватн. Оно певная речь, нжь нх поправленіа в науце нлн в жнтін ждатн. Лучшен, кшкдый, кто не хочеть згннутн, нншого собе лекарства за мскас. а таковым пастырам покой дае"3.

і Іубліцыстычны стыль С.Буднага вызшчаецца сваёй »»Ішсцю, паслядоўнасцю, логікай выкладання фактаў, Іыфімнай крытычнай, нават саркастычнай, афарбоўкай і ІынІІІымі адносінамі да ідэйных праціўнікаў. ("Аже слепец ІІІй моднть, оба в яму вьпадаетася").

ІмнкІ.І і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. С.32. Т!М тп С'.28. ?шм*м ('.27-28.


40


41



Аналітычныя творы С.Буднага ўваходзяць у залаты фонд гістарычнай бсларускай літаратуры. Крытычны падыход да праблем рэчаіснасці ў публіцыстычнай творчасці С.Буднага выклікаў ганенні з боку афіцыйных улад і духавенства. Таму яму прыйшлося вандраваць па Беларусі, выдаваць свае творы ў Заслаўі, Лоску, Слуцку.

Публіцыстычная спадчына С.Буднага чакае свайго часу. Многія яго кнігі, надрукаваныя на беларускай, польскай І лацінскай мовах, яшчэ не знойдзены. I можна спадзявацца, што яны адкрыюцца людзям. С.Буднага двойчы афіцыйна адлучалі ад царквы і амаль усё жыццё падвяргалі праследаванням і ганенням. Аднак ён не здрадзіў сваім поглядам асветніка і гуманіста і тым самым садзейнічаў развіццю беларускай грамадска-палітычнай думкі, літаратуры і публіцыстыкі, непаўторныя ўзоры якой нам пакінуў.

Нібыта для нашчадкаў С.Будны пісаў: "...Хіба можа быць прызнанай улада, якая ўсім жадае зачыніць рот, а аднаму ці тром дазваляе папусціць, каб пісалі, што захочацца? Я прызнаю ўладу і асуджаю беспарадак, але я называю ўладай не тое, што ты; у цябе ўладай з'яўляецца тая, што аднойчы прынятая і патрабуецца тром, ахоўваецца ўсімі сіламі (нягледзячы на тое, добра гэта ці блага); для мяне гэта не ўлада, а тыранія і рабства, вельмі падобныя на папскія. Улада была б, калі б не гасілі дух, усё выпрабоўвалі і прымалі тое, што аказалася лепшым... Дай нам божа такую ўладу, пры якой мы не думалі б аб сабе, не прыніжалі іншых, дазвалялі'ісазаць праўду адзін аднаму, не лічылі б сябе бязгрэшнымі..."1. Выказванне нашага далёкага продка актуальна гучыць і сёння.

Яшчэ адным славутым вучоным быў Васіль Мікалаевіч Амельяновіч-Цяпінскі (прыблізна 1540-1603 гг.). Звестак аб жыцці аднадумца С.Буднага захавалася мала. Магчыма ў Нясвіжскай друкарні В.Цяпінскі перакладаў на беларускую мову і выдаваў "Евангелле". "Публіцыстычная прадмова Цяпінскага - адзін з лешпых помнікаў беларускай літаратуры

Тарасаў К. Памяць пра легенды. Постаці беларускай мінуўшчыны Мн., 1990. С. 115.

іікнііняй трэці XVI ст.," - такая харакгарыстыка даецца аналі-ІЫ'Іным вопытам аднаго з паслддоўнікаў Ф.Скарыны'. Яна рруіггуецца на тым, што твор В.Цяпінскага не мае сабе роўных ІМ вастрыні праблематыкі, ідэйнай перакананасці і (МНбадзённасці. Усхвалявана і зацікаўлена аўтар аргументуе ЦвёЛходнасць развіцця народнай асветы, самабытнай беларускай Іудьтуры, фарміравання ўстойлівай нацыянальнай грамадскай "Рад покажу мою веру, которую маю, а злаіца народу рускому. Тыя ее оным давннм веком славною, предков |Ц*жх уместностью, покорне, яко давннмаю, подтвердять, а ест-І ест в чом блудна, оны то поправят", - так пачынаў пісьменнік Ік> прадмову. "3 убогое своее майностн народу моему угую..."2.

Прадмова В.Цяпінскага да "Евангелля" - гэта істычная карціна сярэдневяковага жыцця. У ёй вобразна ПІсцны самыя значныя праблсмы, што стаялі перад іствам і былі найважнейшымі для беларускай нацыі. іцыст не толькі ганарыўся сваёй мовай, але і лічыў ходным усямерна пашыраць яе ўжыванне, выкарыстоўваць Ігах свяшчэннага пісання, што спрьіяла б развіццю духоўнай ггуры народа: "Ова бы ку нацне, леч не такон, яко телер, на свой встыд: толко прочестн н то ледво в своем языку, не ІНІь учатся. Школы заложнтн н науку слова божего, от так « лст занедбаную, выдвнгнутн братьн вашон хотелн н Ішалн, которнх я не одному которому, але всем н з сбою

отчнзны вашое..."3.

I Іубліцыстыка В.Цяпінскага - з'ява сацыяльная. Аўтар абыякавымі адносінамі правячых колаў да простага Яны выракліся роднай мовы, праваслаўнай веры і «)ць толькі пра свае карыслівыя інтарэсы. А, на яго думку, ІВй і духавенства павінны "нс на марнотрацтва..., але для жі" выкарыстоз'ваць свае сродкі. Прадмова В.Цяпінскага ад-

беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т.1. С.227. ; ІІ|м<Ім(шм і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. С.ЗЗ. Іам *« С'..16.


42


43



расавана "побожному чнтальннку", простаму люду, хто мог зразумець і ўспрыняць яго пранікнёнае слова.

Трэба адзшчыць яшчэ і тую акалічнасць, што В.Цяпінскі ўслед за сваімі папярэднікамі Ф.Скарынам і С.Будным праявіў у творчасці выключную смеласць і ў сваёй практычнай асветніцкай дзейнасці ўзняўся да агульнанародных інтарэсаў, пераадолеўшы рэлігійныя і феадальна-саслоўныя бар'еры.

У сваёй публіцыстыцы В.Цяпінскі супрацйстаяў на-цыяналістычным тэндэнцыям, якія ўкараняліся польскімі афіцыйнымі ўладамі, каталіцкім духавенствам і апалячанай мяс-цовай шляхтай. Абгрунтоўваючы неабходнасць развіцця бела-рускай мовы, літаратуры і культуры, ён разглядаў гэты працэс неразрыўна з развіццём іншых усходнеславянскіх яародаў, якія ўзбагачалі агульную культуру, указваў на іх гістарычнае і сацы-яльна-эканамічнае адзінства. У сцвярджэнні ўсходнеславянскай супольнасці В.Цяпінскі бачыў магчымасць процістаяння паланізацыі, езуіцтву, а таксама перспектывы развіцця нацыянальнан грамадска-лалітычнан думкі беларускага народа, дзеля чаго і выдаваў свае кнігі. "Вед же держу же не нначей. одно з Евангелін от бога через Хрнста пана н его апостолов поданое, которая есть сума закону божего, которая з славснского, абы нм теж нх власным языком рускнм в друку вышла. й о тое, маючн пана на помочн, не смысленым, угажаючнмн словы, але яко спрнязлнвын, простый а шнрій, правднве, всрне а отворнсте з зычлнвостн ку1' учннншн прнстоело, мнтрополнтове. владыкн н ннхто з учоных через так многій час не хотелн"1.

Публіцыстыка В.Цяпінскага ў пэўнай меры пера-ўзыходзіць працы сваіх вялікіх папярэднікаў сацыяльнай накіраванасцю, злабадзённасцю, асаблівай доказнасцю, вобраз-насцю. Лго ідэі неабходнасці захавання самабытнасці беларус-кага народа застаюцца актуальнымі да сёншшшяга дня. В.Цяпінскі даказаў неабходнасць развіцця асветы і культуры на беларускай мове, арганізацыі нацыянальных школ для гэтай

Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. С.ЗЗ.

44

Прытым ён аддаваў перавагу адукацыі простых людзей і ІІІрйнядліва лічыў, што князі, духавенства і саноўная шляхта |§Ггучна стрымліваюць развіццё культуры і асветы народа. ШЦІшінскі пісаў: "Естлн б бо тепер былн, запоте зумет бы се [•Ціюелн, вндечн, яко окраса н оздоба народу нх в потомстве [Цвтрсба ее старет, о улнтоване самюс над собою. Гды бо зацный, л""^ ", острій, довстнпный народ нх в умейностн н яко Іогократ посторонніе учоные народы нх мудрость мусем

ІіШІять н овшем се от ннх учнть. Але бы хтось самое гшсьмо

n І

Аналіз працэсу развіцця старажытнай пісьменнасці, ІРІдруку, літаратуры паказвае, што публіцыстыка ў творчасці Цнсйшых прадстаўнікоў асветніцтва была першай і найбольш Іктыўнай формай сувязі з грамадствам, а разам з тым і Ім прапаганды гуманістычных ідэй, адукацыі і культуры, (ІМІравання нацыянальнай свядомасці і грамадска-палітычнай

ЯКІ

Публіцыстыка Ф.Скарыны, С.Буднага. В.Цяпінскага гычна была эвалюцыйным інструментам станаўлення Ірускай народнасці і яе мовы, закладвала падмурак развіцця рзклўнасці, умацавання праваслаўнага веравызнання на ІІторыі Беларусі. У гэтым яе асаблівая каштоўнасць. Ідэі, Іадмыя ў публіцыстычных творах беларускіх асветнікаў, Іюцца надзвычай актуальнымі і сёння.

Акрамя таго, у сярэднявеччы публіцыстыка сілаю іту Ф.Скарыны і яго прадаўжальнікаў атрымала свае Влсныя стылёвыя прыкметы: вобразнасць, праблемнасць, а Ішюўнав - публіцысты пісалі свае творы на беларускай Ів

'і эпохай паслядоўнікаў Ф.Скарыны звязана важная з'ява іівіцці беларускай журналістыкі. У другой палове XVI ст. у княстве Літоўскім выдаваліся газеты-аднадзёнкі, пры-Ія найбольш значным падзеям таго часу. У бібліятэчным цлпгу Оксфардскага універсітэта змешчана сем беларускіх

!^»моны і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. С.ЗЗ.

45

старадрукаў, неперыядычных лістовак газетнага тыпу'. Першая з іх "Навіны грозныя..."2 пазначана 1562 г. і расказвае аб паходзе Маскоўскага цара Івана Грознага на землі Вялікага княства Літоўскага.

Вядома, што ў гэты час у Нясвіжы дзейнічала друкарня С.Буднага, які ў тым жа 1562 г. надрукаваў свой "Катэхізіс" Зусім верагодна, што тут былі надрукаваны і "Навіны гроз-ныя...".

Пстарычны факт існавання "беларускіх навін", першай прабеларускай газеты ў далёкім сярэднявеччы, пацвярджае І тое, што вучоныя знаходзяць падобныя выданні ў Польшчы, Чэхіі і іншых краінах (Германіі, Англіі, Галандыі). У гэты час у Венецыі зводкі навін прадаваліся за дробную манету -"^аггейа", адкуль і пайшла назва - газета.

Распаўсюджанне "Навін..." на Беларусі гаворыць аб тым, што нашы продкі разам з пашырэннем кнігадруку ўсё бліжэй падыходзілі да стварэння перыядычных выданняў.

Пасля Ф.Скарыны кнігадрукаванне і літаратурная творчасць на Беларусі развіваліся вельмі інтэнсіўна. Гэту справу працягвалі Іван Фёдараў і Пётр Мсціславец. Друкары, паслядоўнікі гуманістычных традыцый, прыхільнікі развіцця самабытнай нацыянальнай культуры, яны фактычна друкавалі свае кнігі для ўсіх усходніх славян. І.Фёдараў стварыў першы друкаваны славянскі буквар з асобнымі правіламі па гра-матыцы. выдаў яго на Украіне, а карысталіся*' кнігай і неаднаразова перавыдавалі яе і на Беларусі.

І.Фёдараў быў таксама і публіцыстам. Яго выдатныя пасляслоўі да выдадзеных кніг з'яўляюцца самастоннымі публіцыстычнымі творамі, якія адлюстравалі самыя актуаль-ныя і значныя падзеі грамадска-палітычнага жыцця і мелі

Падрабязнаабгэтымгл.: Спадчына. 1994. №3. С.74. :
Поўная назва: Навіны грозныя а жалостлівью о нападе княжаті мос-
ковского Івана на землю рускую, которі то князь паленем, тыранством,
мордованнем, мест, замков добываньсм веліку і знаменіту шкоду вчы-
няет. 3 доданьем рэлацыей Его Мнлості Гетмана ВКЛ княжаті
Радзівіла о поражцы места Полоцкого, 1562.

46

• Ісультуралапчнае, літаратурнае І палітычнае значэнне Іас, не страцілі сваёй гістарычнай цікавасці і сёння. 'Гакой жа высокамастацкай і палітычна актуалытай Лй ІІубліцыстыка П.Мсціслаўца, які цвёрда прытрымліваўся ІІІІцкай канцэпцыі Ф.Скарыны. У 1576 г. ён выдаў "Псал-ь", які стаў папулярнай кнігай. У Масквс ў 1577— 1582 гг. лтырь" быў перавыдадзены 31 раз, у Кісвс — 8, мІІ'Нвс — 3, Вільні ~2, па адным разс ў Магілёве, Львове, * і Куцеінё (Орша). Літаратурную, публіцыстычную і йсц кую дзейнасць П.Мсціслаўца ў віленскай друкарні Мамонічаў, дзе ў 1588 г. быў надрукаваны знакаміты ІТут Вялікага княства Літоўскага", цяжка пераацаніць.

'Гакім чынам, эпоха Ф.Скарыны была ўмацавана мнальнымі талентамі, якія пакінулі пасля сябе значны публіцыстыкі і заклалі моцную аснову развіцця Мімнай літаратуры, якая пашырылася на Беларусі ў канцы ет Сэрцавінай і асноўным зместам публіцыстыкі гэтага Іду была "вечная" тэма палемічных баталій паміж іСТпўнікамі каталіцызму і праваслаўя.

У 1577 г. у Вільні, у друкарні Радзівіла, выйшла кніга Пятра Скаргі "Пра адзінства касцёла божага", які Ійнапаў аб'яднаць праваслаўных і католікаў пад крыжам кага папства. Гэты публіцыстычны твор выклікаў рэзкае

•ІнІІс з боку праваслаўных дзеячаў тагачаснага вдства. Адной з прычын было тос, што аўтар пагардліва іўсн да славян і іх мовы: "Ніхто і нідзе з тых, хто ўжывае внскую мову, вучоным стаць не можа... Бо няма на свеце Ы), мкая б на ей так гаварыла, як у кнігах сказана, а сваіх , граматык.і дапаможнікаў для навучання не маюць і ў іійніым часе мець не змогуць"1.

Нядома даволі значная колькасць рукапісных і с твораў: артыкулаў, кіііг, брашур, напісаньтх з й пагоды. На тэрыторыі Беларусі з'явіліся рукапісныя ЛнмІІІ "Посланне до латнн нз нх же кннг", "На іммі'|іікую, на поганую латнну ... сказанне", "Поучення,

ІмомІ.І і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. С.18.

47

новосложенное во Лнтваннн" і інш., падрыхтаваныя манахам; Супрасльскага манастыра. У гэтых творах аўтары даюць вельмі рэзкую, аргументаваную і з'едлівую крытыку як кнізе Пятра Скаргі, так і экспансіянісцкай каталіцкай палітыцы папства. Патрэбна адзначыць высокі ўзровень - доказнасць і палемічнасць беларускай публіцыстыкі той пары і новую вызначальную яе рысу: непасрэдны зварот аўтараў да масавага чытача праз вобразнае народнае слова.

Вядучым навуковым, творчым цэнтрам барацьбы з езуітамі і ідэямі каталіцызму стала грэка-славянская права-слаўная Астрожская школа, створаная ўкраінскім магнатам Канстанцінам Астрожскім у Вільні ў канцы 1570-х гг., з дзей-

_ __ __.__ ±?- м

насцю якой "...цесна звязаны пачатковы этап у развіцці палемічнай публіцыстыкі ў беларускай і ўкраінскай літаратуры"1. Значнымі творамі гэтага напрамку былі: "Ключ царства небесного н нашей хрнстнанское духовное властн нерушнмы узел" з дадаткам і "Календарь рнмскн новы". выдадзеныя ў 1587 г., твор Васіля Суражскага "0 еднной нстнн-ной православной вере н о святой соборной апостольской церквн" (1588).

Гэта кнігі вострага палемічнага характару, сацыяльнага і палітычнага накірунку. Публіцыстыка ў іх дасягае самага высокага майстэрства і патрыятычнага пафасу. Аўтары, несум-ненныя майстры-палемісты, адкрьгга выступілі ў абарону простага люду, пра які з пагардай пісалі езуіты. У адказ на гэта публіцысты-астрожцы паказвалі, што забітасцв' селяніна і недахоп "шляхетнай культуры" ідуць ад таго, што ён дзень і ноч працуе: "от працы рук свонх н в поте лнца" прыходзіцца "ястн хлеб свой н с тое ж працы н поту... муснт досыт чнннтн н даватн пану"... Публіцысты Астрожскай школы яскрава адзначаюць, што на працы сялян, простых людзей, рамеснікаў фактычна трымаецца жыццё дзяржавы. А М.Сматрыцкі ў сваіх кнігах увогуле праводзіць канцэпцыго вызвалення сялян ад пан-скага прыгаёту і неабмежаванага феадальнага дэспатызму. I гэта не толькі важнае дасягненнс публіцыстыкі як жанру палемічнай

Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т.1. С.279.

фіпуры, але і аснова фарміравання новай філасофіі барацьбы х груп і класаў насельніцтва за свае правы. Ад |Н|ШІІай крытыкі каталіцызму публіцысты ўздымаюцца да КЛІтуальных навуковых, грамадска важных і філасофскі ІУІІІ цваных абагульненняў. Несумненна, творчасць названых ІІцыстаў аказала вялікі ўшшў на развіццё палемічнай шуры ўсходніх славян.

Спрэчка праваслаўных з католікамі на старонках друку з сілай разгарэлася пасля 1596 г., калі ў Брэсце на уніяцка-ліцкім саборы адбьшося абвяшчэнне царкоўнай уніі . У гэты Ію арэну публіцыстычнай барацьбы выступіў адзін з ІІных майстроў слова Стэфан Зізаній (XVI - пач. XVII ст.). жа 1596 г. ён надрукаваў у Вільні публіцыстычны твор іньс святого Кнрнлла, патрнарха Нерусалнмского, о Ірмсте н знаках его, з розшнреннем наукн протнв ересей Іх". Цікава, што гэта кніга была надрукавана паралельнымі імі на беларускай і польскай мовах. Зразумела, што такі мсў надзвычай важнае значэнне для шырокага Іўсюджання ідэй, выкладзеных аўтарам.

Аднак у сваім творы С. Зізаній не толысі падвяргае іцы езуіцкія ідэі. Яго філасофская пазіцыя значна ІЙшая за кананічныя законы, а яго погляды на будову пераклікаюцца з вывадамі Джардана Бруна: зямля не _.ШМ на небе. У сваіх грамадска-палітычных пошуках ён ІЙІІІоў да таго, што пасля "вторнчного прншествня Хрнста" ІІНМА наступіць свабода і справядлівасць для ўсіх. ііцыстычнасць "Казанья святого Кнрнлла..." дасягае самага Іга патрыятычнага пафасу і майстэрства. Можна лічыць, I гэты твор сцвярджае новую свецкую мараль у грамадстве.

Ваяўнічая, дэмакратычная пазіцыя публіцыста С.Зізанія ўспрынята духавенствам і асабліва езуітамі як магчымасць Ітыкі "ерэтыка". Адлучаны ад царквы, пісьменнік вымушаны

' |^)«сцсйскі сабор абвясціў аб утварэнні уніяцкай царквы-з верхавен-т Ішпы рьшскага.


48


49



быў нелегальна пакінуць Вільню, ратуючыся ад езуіцкіх і кара леўскіх праследаванняў.

Мастацкая і грамадска-палітычная публіцыстыка Стэфа-на Зізанія аказала выключны ўплыў на фарміраванне новай свя-домасці беларускага народа і паволі выводзіла яе з-пад царкоў-нага ўплыву, звязваючы з існуючай рэчаіснацю. Менавіта таму палемічная публіцыстычная літаратура канца XVI і пернші паловы XVII ст. карысталася такой тырокай папулярнасцю. Яна не холькі падымала грамадска-палітычную думку на новы ўзровень развіцця ўжо буржуазнага ладу, але і стварала аснов\ для ўзнікненыя перыядычнага друку як галоўнага сродіо. распаўсюджання публіцыстыкі.

Беларуская публіцыстыка па майстэрству выйшла на еўрапейскі ўзровень, а па праблематыцы і ідэйнай накіраванасці. магчыма, пераўзыходзіла яго: можна з поўным правам лічыць што ўсходнеславянская, беларуская, публіцыстыка гэтага перыяду стала асновай фарміравання прадфіласофіі новаіі буржуазнай эпохі. Яна была асноўнай формай адлюстравання злабадзённых праблем, змагалася за народ, стаяла ў цэнтры барацьбы за чысціню веравызнання, фактычна надавала тон усяму літаратурна-грамадскаму руху і вызначала найболыіі таленавітых прадстаўнікоў гэтага працэсу. Гуманістычная йа сваей сугаасці, беларуская публіцыстыка была выразніцай нацыянальна класавых і рэлігшна-палггычных інтарэсаў грамадства і, Што самас галоўнае, у цэнтр свёй увагі паставіла чалавека. (••

Адной з найболын каларытных фігур сярод пісьмен-нікаў-палемістаў быў Мялецій Сматрыцкі (1572-1630 гг.), прад стаўнік дэмакратычнай літаратуры беларускага і ўкраінскага на-родаў . Яго пісьменніцкая спадчына надзвычай шматгранная, а па сваёй грамадска-палітычнай вастрыні амаль непе-раўзыдзеная. У 1610 г. у Вільні пад псеўданімам Феафіла Арфо лага ён выдаў кнігу "Фрынас, або Плач усяленскай усходюш царквы" — адзін з лепшых твораў пісьменніка-публіцыста. Ёп

ІІІшісаны з выпадку захопу уніятамі брацкага Троіцкага ма-ыра па ўказанню мітрапаліта - езуіта Іпація Пацея, адшго з каталіцкіх публіцыстаў. Аднак галоўная прычына )Ыоння "Фрынаса..." - гэта, безумоўна, барацьба праваслаўя засілля каталіцкай царквы.

Паводле ўспамінаў сучаснікаў М.Сматрыцкага, яго кніга выключны поспех. Ёю зачытваліся як малітвамі .цшуста. Адзін з каталіцкіх святароў выказаў характэрнае Іянвнне: «Кожнае слова ў "Плачы..." ёсць жорсткая рана. Мйя думка - смяротная атрута для ўніі і папства, а таму не |Ы ешматыкі, але і ерэтыкі - пратэстанты з радасцю набывалі рачытвалі гэту кнігу. Іншыя захоўвалі яе, нібы скарб, і ІШчалі сваім дзецям як каштоўнейшую спадчыну, а з .„елаўнага духавенства некаторыя лічылі твор Сматрыцкага (ым з творам святых айцоў і гатовыя былі праліць за яго Такое ўзрушэнне выклікаў публіцыстычны твор ріштрыцкага не толькі ў духавенства. Кароль Жыгімонт Ваза ^ пакараць аўтара і спаліць кнігу1. Выратавала йМатрыцкага толысі тое, што ён выдаў свой твор пад мам. Такі поспех кніга мела таму, што яна была ІІемана самай злабадзённай праблеме, а па сваіх мастацкіх уцях - палемічнасці, публіцыстычнасці - фактычна была

йрскім творам.

Праваслаўкая царква выступае ў алегарычным вобразе вй, пакінутай дзецьмі маці. Аўтар мастацкімі сродкамі
1   2   3   4   5




Похожие:

Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconКнига для студентов Ростов-на-Дону 2000 удк 003(075. 8) Ббк 87. 4я73 с 30
Охватывает два или больше означающих и их означаемые, например, «коньяк» – название города и напитка
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 339. 138(075. 8) Ббк 65. 290-2 Г65 Рецензенти: Левицька С. О
Левицька С. О., доктор економічних наук, професор, декан факультету економіки та підприємництва нувгп
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУчебное пособие Томск 2003 удк 658. 56(075) ббк 65. 290 Л. 72
Лойко О. Т. Сервисная деятельность: Учеб пособие. /Том политех ун-т. – Томск, 2010. – с
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconБюллетень новых поступлений за III кв. 2010 г. Информационные технологии 1 ббк 004. 7(075. 8) Удк 004. 7(075. 8)
Пятибратов, Л. П. Гудыно, А. А. Кириченко; под ред А. П. Пятибратова. 4-е изд., перераб и доп. М. Финансы и статистика : инфра-м,...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconМетодическое пособие для аспирантов и студентов всех форм обучения Иркутск 2008 удк 1(075. 8) Ббк 87а7 М20
Охватывает период от времен Аристотеля до начала XVII века, поэтому и называется древним и средневековым этапом
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconПрактикум по промышленной органической химии томск 2009 удк 667(075. 8) C 65
Охватывают большинство разделов теоретического курса
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconБюллетень новых поступлений за IV кв. 2010 г. Машиностроение удк 621. 01(075. 8)
Механика машин [Текст] : учеб пособие для вузов / под ред. Г. А. Смирнова. М. Высш шк., 1996. 511с ил. Библиогр.: с. 508. Isbn 5-06-002373-7...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 81'34 ббк 81. 01 Н. Г. Углова
Рассматриваются современные территориальные особенности произношения американского варианта английского языка и анализируется их...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconПроблемы, задачи и пути их решения 2012 удк 796/799 ббк 75 а 18
Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 351/354 ббк 67. 401 Ю 82
Создание и применение инновационных технологий в государственном управлении – Казань: Издательство Казанского государственного университета,...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 931/99 ббк 63 В15
В15 Russia Mongolia China: The Diaries of Mongol studies scholar O. M. Kovalevskiy, 1830 1831
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©rushkolnik.ru 2000-2015
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы