Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 icon

Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73



НазваниеУдк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73
страница1/5
Дата конвертации16.01.2013
Размер0.89 Mb.
ТипДокументы
скачать >>>
  1   2   3   4   5
1. /1.docУдк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73


Кнігі гісторыйулюбёна чытай... Само чытанне мудрасцю надзяляе, Як бы ноч свяча азарае...

Сімяон Полацкі


УДК 070(47б)(075.8) ББК 76.01(4Бен)я73

С49




Уступ

Рэцэнзенты:

доктар гістарычных навук, прафесар У. М. Міхнюк-доктар гістарычвых навук, прафесар /. /. Сачанка

Слука А. Г.

С49 Беларуская журналістыка: У 3 ч. Ч. 1: Вучэб. дапам. — Мн.: БДУ, 2000. - 232 с. І8ВМ 985-445-271-9*

У вучэбным дапаможніку аналізуецца працэс узнікнення і развіцця беларускага друку ў рэчышчы айчыннай гісгорыі і куладры са старажыгаых часоў да 1917 г., разглядаецца яго ўплыў на фарміраванне самасвядомасці беларускага народа.

Кніга разлічана на студэнгаў і выкладчыкаў факультэтаў журналісты-кі. усіх . хто цікавіцца гісторыяй Беларусі.

УДК 070(476)(075.8) ББК 76.01 (4Бен)я73

985-445-271-9(4.1) 985-445-270-0



© БДУ, 2000

© Слука А. Г., 2000

Узніісненне і развіццё друку - адно з самых найвялікшых дасягненняў чалавецтва. 3 вынаходніцтвам друкарскага станка і выпускам кнігі пачалася новая эпоха паскоранага развіцця нацый, народаў і краін. Кніга ўзброіла людзей ведамі, захавала Ішапашаную чалавеіггвам інфармацыю аб сусвеце, адкрыла магчымасць глыбокага вывучэння прыроды і грамадства, стала асновай развіцця культуры.

Услед за кнігай важнейшым адкрыццём стала газета. Як невычэрпная крыніца інфармацыі яна забяспечыла магчымасць дыялогу паміж чалавекам і грамадствам. У сучасны момант чалавецтва стварыла магутную сусветную сістэму камунікацый, якая з'яўляецца адной з асноўных састаўляючых новай Інфармацыйнай зпохі.

Асновы друкаванага слова на Беларусі закладзены ў часы існавання Полацкага княства і Кісўскай Русі. Гсапалітычше становішча беларускіх земляў хутка набліжала ІІашых продкаў да новай цывілізацыі. Праз Беларусь пралягалі важныя гандлёвыя шляхі, ажыццяўляліся сувязі еўрапейскіх краін з рускай і іншымі дзяржавамі. Самыя важныя дасягненні чалавечага розуму сталі вядомы нашым продкам. Пад ушіывам птых акалічнасцей і дзякуючы магутнаму стваральнаму патэнцыялу беларускага народа імкліва развіваліся эканамічныя і палітычныя працэсы ў маладой дзяржаве.

Гуманістычная эпоха Адраджэння сфарміравала талент Осларускага філосафа і першадрукара Францыска Скарыны.
Яго Ікктаць настолькі вялікая і шматгранная як для нацыянальнай, так і для агульнаславянскай культуры, што яе значэнне яшчэ

будзс ац'.шсна ўднічмымі нашчадкамі Лдмак ужі> спіпм дастаткова падстаў, каб сцвярджаць, што Францыск ('кармпа ўвасобіў вышэйшыя гуманістычныя ідэалы, пачаў новую эпоху ў развіцці асветніцтва праз друкаванае слова.

У рэчышчы развіцця нацыянальнай самасвядомасці бе-ларускага народа як аб'ектыўная з'ява ў літаратурна-грамадскім працэсе сфарміравалася публіцыстыка. У творах абмяркоўваліся найболып значныя сацыяльна-палітычныя праблемы. Гэта была адна з прадумоў узнікнення перыядычнага друку і перш за ўсё -публіцыстыкі.

Вытокі аналітычных жанраў караняцца ў фальклоры, летапісах, у творчасці Кірылы Тураўскага, Васіля Цяпінскага, Сымона Буднага. Далейшае развіццё публіцыстычнае майстэр-ства атрымала ў творах Мялеція Сматрыцкага, братоў Лаўрэнція і Стэфанія Зізаніяў і інш., што сведчыць аб высокім узроўні старажытнай беларускай літаратуры, грамадскай і эстэтычнай думкі.

У XVIII ст. нацыянальная літаратура і публіцыстыка звярнуліся да праблем грамадска-шлітычнага і сацыяльнага жыцця, даследавання і адлюстравання інтарэсаў працоўных мас. Пастаяннае ўзаемадзеянне сацыяльна-палітычных умоў з працэ-сам развіцця публіцыстыкі і літаратуры спрыяла далейшаму росту культуры і мастацтва, фарміраванню нацыянальнай мовы.

На мяжы XVIII - ХК ст. у Беларусі з'явіліся перпшя пе-рыядычныя выданні, пачаўся перыяд стварзння сістэмы нацыя-нальнага друку. Гэты працэс супярэчлівы, неадназначны, але ў той жа час надзвычай важны ў развіцці беларускай гісторыі. Нягледзячы на складаныя палітычныя і эканамічныя абставіны, нявызначанасць дзяржаўнасці пад уціскам царскага самаўлад-дзя, у пачатку XX ст. беларуская культура дасягнула такога ўз-роўню, што стала развівацца на ўстойлівай нацыянальнай глебе і вылучыла з жыватворных глыбінь народа найярчэйшыя таленты Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча і многіх іншых. Грамадская думка наблізілася да той высокай ступені, з якой пачаўся незваротны працэс развіцця нацыі, яе мовы, дзяржаўнасці, здзяйснення галоўнай мэты беларускага народа -фарміравання трывалай нацыянальнай ідэі. Вынікам гэтага

ЙІ.ІІІМЧІІ п.ІІ.ІІ.І пфымд\ сІ.Ін.І Ш.ІДЛІІІІС гачст "Наша доля" І "ІІІІІмп ІІІміГ' ІІ.І Псларм-кам монс ў І'ХІЛ г.

ІІІмм •ІІ.ІІмм. Псларуская кніга і газста ў працэсе (ІІІІІ.ІШІІ.ІМ-малітымііых пераўтварэнняў на пачатку XX ст. сталі мі кІ'ІІ.м крмніцай фарміравання грамадскай свядомасці, але і І й'ІоунаП умовай станаўлення нацыянальнай дзяржаўнасці, мовы І н\ ш.І\ры ў рэчышчы славянскай і еўрапейскай цывілізацый.

РаздзелІ

УЗНІКНЕННЕ ЛЕТАПІСАННЯ, КНІГАДРУКУ I ПУБЛІЦЫСТЫКІ

І.Старажытнае летапіснае слова

Кнігапісанне на Беларусі ўзнікла ў X ст., як вынік эвалюцыі славянскай культуры феадальнай эпохі. Грамадскае жыццё таго часу характарызавалася адносна высокім узроўнем развіцця: ішло інтэнсіўнае будаўніцтва гарадоў, у архітэктуры якіх увасобіліся дасягненні тагачаснага славянскага дойлідства, шырока распаўсюджваліся розныя віды рамёстваў. наладжваўся ўстойлівы ўнутраны і знешні гандаль. У той час былі ўзведзены велічныя помнікі: Полацкі сабор Сафіі (1066), Ефрасінніна царква ў Полацку (1156) і інш. Высокага мастацкага ўзроўню дасягнула вусная народная творчасць: быліны, прымаўкі і пры-казкі. Фальклорнае песеннае мастацтва і музыка стваралі аснову для ўзнікнення твораў арыгінальнай літаратуры'.

У славянскім свеце асаблівую каштоўнасць набыла кніга як першааснова асветніцтва, навукі і мастацтва. Спачатку з'явілася перакладная літаратура: кананічныя кнігі свяшчэннага пісання, жыціі, маральна-філасофскія, гістарычныя зборнікі, летапісныя помнікі, паломніцкія творы і, нарэшце, была створана арыгіяальная літаратура ("Слова аб Законе і Благадаці мітрапаліта Іларыёна", "Слова аб палку Ігаравым").

3 кананічных кніг найболыпую вядомасць на Русі набыла "Біблія", якая, па сутнасці, з'яўляецца зводам больш чым шасцідзесяці кніг Старога і Новага запаветаў2. Па сцвярджэнні даследчыкаў, "Бібліго" пісалі не менш як 40 аўтараў з многіх

Падрабязней аб гэтым гл.: Нарысы гісторыі Беларусі. Мн., 1994. 4.1. С.92-113.

2 т . . .

Існуюць звесткі, што частку кананічных кюг пераклаш на старасла-вянскую мову Кірыла і Мяфодзій.

краін незалежна адзін ад аднаго на працягу прыблізна 1600 Іадоў. Гэта вельмі складаны па кампазіцыі, змесцс, ідэйнай макіраванасці і адлюстраванні рэчаіснасці твор. Існуе думка, Інто "Біблія" - гэта толькі набор пропаведзяў. Аднак у гэтай "вечнай кнізе" сабраны міфы і легенды, гістарычныя аповесці і ІІаданні. Адметнай асаблівасцю з'яўляецца тое, што ў "Бібліі" ўтрымліваецца шмат гістарычных звестак аб жыцці розных ІІародаў.

Каштоўнасць "Бібліі" як гістарычнага помніка і высока-мастацкай літаратурнай з'явы пацвярджаецца шматвяковым яе ІІрызнаннем усім чалавецтвам. Разам з тым тэксты "Бібліі" да-юць яскравае ўяўленне аб таленце аўтараў, якія стваралі яе на мрацягу некалькіх стагоддзяў. Прыцягвае ўвагу не толькі глыбо-ка гуманістычны змест "Бібліі", звернуты да Бога і Чалавека, але І логіка думкі, вобразнасць, імкненне аўтараў выкласці ідэю да-кодліва і зразумела. У гэтым шматпланавым творы арганічна 'Ілучаны асновы прозы і паэзіі, аналітычных жанраў, што пазней «грымае назву публіцыстыкі. Аб гэтым могуць сведчыць радкі з "Ііклезіяста":

Усяму свой час, і час кожнай рэчы пад небам. Час нараджаць, і час паміраць; Час насаджаць, і час вырываць пасаджанае. Час забіваць і час урачаваць; Час разбураць і час ствараць; Час Іілакаць і час смяяцца; Час бедаваць і час плясаць; Час раскідаць каменне, і час збіраць'Каменне; Час абдымаць і час ухіляцца ад абдымкаў; Час шукаць і час губляць; час захоўваць і час кідаць.

"Біблія" - не толькі кніга рэлігійная, але і своеасаблівы Іпод Іаконаў свецкага жыцця. Яшчэ болып важна тое, што ў ёй шкладзены маральныя правілы, якія на працягу стагоддзяў Ішулююць адносіны людзей у грамадстве. Зусім невыпадкова "ЬІблін" стала адной з кніг, якую шануюць новыя і новыя ІІіІкалсІІні. Яна выдаецца і перавыдаецца - у яе самы вялікі ты-|»;іж у свеце сярод папулярных кніг.

Царкоўныя кнігі ствараліся з мэтай распаўсюджання хрысціянскай рэлігіі, уведзенай на Русі кіеўскім князем Уладзі-мірам у 988 г. Але іх значэнне больш шырокае. Яны змяшчалі ў сабе здабыткі рымскай і грэчаскай цывілізацый, умацоўвалі пра-цэс славянскага асветніцтва і культуры. Ужо ў "Евангеллі" створана шырокая і вобразная карціна ўзнікнення хрысціднскай рэлігіі, паказана гуманістычная дзейнасць Хрыста, расказана аб шляхах распаўсюджання гэтага новага для славян вучэння. Ідэі царкоўнай кніжнасці склаліся ў біблейскую ідэалогію, якая стала асноўнай у старажытным грамадстве. Пропаведзі пакор-лівасці, набожнасці, бязмернай цярплівасці служылі ўмацаван-шо царквы, а разам з ёй і феадальнага ладу. Усталёўвалася моцная сістэма эксплуатацыі насельніцтва з боку княжацкага кіравання.

3 другога боку, біблейская ідэалогія ўкараняла і сцвярд-жала асновы прававых адносін у грамадстве, тым болып, што ў той час ужо існавала "Праўда Яраслава" - своеасаблівы звод законаў князя Яраслава Мудрага (978-1246 гг.). На аснове хрысціянскай ідэалогіі славяне асэнсоўвалі сваю ролю ў свеце, вызначалі перспектывы развіцця грамадства. Хрысціянскія пісь-меннікі, асэнсоўваючы біблейскія ідэі, грунтаваліся ў сваіх тво-рах на вучэнні антычных філосафаў. Найбольш вядомымі былі "Нзборннкн" Святаслава (1073 і 1076 гг.) - першы перакладзены з балгарскай мовы, другі - з грэчаскай.

Каштоўнасць гэтай літаратуры ў тым, што яна рас-паўсюджвала філасофскія веды, знаёміла чытачоў з- творамі антычных аўтараў - Сафокла, Эсхіла, Эўрыпіда, Герадота, Фукі-дзіда, Платона і інш. Знаёмства з літаратурай старажытнай Грэ-цыі і Рыма значна ўплывала на творы славянскага пісьменства, вучыла адлюстраванню сацыяльных з'яў жыцця. Вучоныя небес-падстаўна лічаць, што філасофскія зборнікі па шырыні і разна-стайнасці тэматыкі былі своеасаблівымі энцыклапедыямі муд-расці. "Уважліва ўглядаюся я ў косці багатых і бедных, - пісаў адзін з прадстаўнікоў старажытнай літаратуры Яфрэм Сірын, -ці сапраўды косці багатых болып прыгожыя, чым косці бед-

ІІІ.Іх?.. Разам змеіпчаныя там іхнія косці..."1. Шырока вядомы пі.ілі таксама творы Іаана Дамаскіна і Іаана Златавуста.Так пасіупова складваліся аспоўныя жанры ўсходнеславянскай пітаратуры, якая адыходзіла ад біблейскага зместу і стварала «рыгінальныя творы, разнастайныя па тэматыцы, ідэйнаму Ішкірунку і эстэтычнаму ўзроўню.

Вялікай папулярнасцю ва ўсходніх славян карысталася мсракладная аповесць "Александрыя", якая была вядома на І'усі з ХІ-ХІІ ст. Гэты займальны гістарычны твор расказваў ІІра жыццё Аляксандра Македонскага, яго ваенныя паходы і Інішёвы "ўсяго свету". Многія падзеі, факты і звесткі з "Алек-Ійпдрыі" перайшлі ў пазнейшыя творы, сталі асновай для стнарэння паданняў, бьшін, міфалагічных кніг. Але самая га-ІюУІІая каштоўнасць старажытнай кніжнасці заключаецца ў Іым, што яна спрьшла з'яўленню і хутааму развіццю ары-І іпальнай усходнеславянскай мастацкай літаратуры і публі-МІ.ІсІыкі.

Гэты працэс на рускай зямлі распачаўся ў далёкім мінулым, але атрымаў акрэсленасць пасля прыняцця хры-і'ЦІмнства. Сталі вядомы такія жанры арыгінальнай літарату-|Ш, як жыціі, летапісы, хаджэнні і інш. Першыя творы ў шшўным прысвячаліся княжацкім асобам і часта адлюстроў-ййлі канкрэтныя гістарычныя падзеі, сярод якіх асабліва Уражнала забойства растова-суздальскага князя Барыса і му-рнмскага князя Глеба. Гэта падзея рашаўсюдзілася ў славян-Ікім свеце дзякуючы такім творам, як "Пра забойства Ьйрысава", "Казанне пра Барыса і Глеба" і г.д., што спрыяла рік-паўсюджванню хрысціянскай маралі.

"Казанне пра Барыса і Глеба" ўзнікла на мяжы ХІ-ХП • І І на мрацягу болып пяці стагоддзяў было адным з самых мнпулярных твораў старажытнай літаратуры. У ім адлюстра-МІІІІІІ імкненне да ўмацавання княжацкай улады, праглядаюцца "Ігмснты драматызму ў раскрыцці сюжэта, лірызм у І Іппр'ІІІІІі вобразаў велікамучанікаў. Аўтар са спачуваннем

ЦІ.ІІ. ма: Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т.1. Мн., ''г.К ('.62.

гаворыць пра заўчасную смерць князёў, асуджае міжусобныя войны, раздзяленне славянскіх плямён. «... Ярославг сьвьку-пнвь воя, нзнде протнву ему на Льто н ста на месте, ндеже бе убнень святын Борнеь. й вьздевь руце на небо н рече: "Се кргвь брата моего вопіеть кь тебе владыко, яко же н Авелева преже, н ты мьстн его, яко же н на ономь положн стонаніе н трясеніе, на братоубінцн Канне. Ен, молю тя, гоеподн, да вьспрінметь протнву тому"» (с.49)1.

Названыя і іншыя творы, нягледзячы на тое. што яны прысвечаны адной тэме, шматграйныя па ідэйна-мастацкай накіраванасці. Разам з узвышэннем да кананічнасці загінуў-шых князёў, у агіяграфічнай літаратураы гучыць моцны матыў асуджэння міжусобіц і варожасці, ,неабходнасці аб'яднання рускіх княстваў перад знешнімі ворагамі. Такім чынам, ле-тапісныя творы мелі сацыяльна-палітычны накірунак, адлю-строўвалі найбольш значныя факты і падзеі свецкага жыцця і аказвалі моцны ўплыў на развіццё грамадскай свядомасці.

Асноўным старажытным летапісным -•- творам з'яўляецца "Аповесць мінулых гадоў" (пачатак XII ст.). Па маштабе прыведзеных там падзей, апісанні найбольш важных перыядаў і гістарычных фактаў, па мастацкіх асаблівасцях "Аповесць..." з'яўляецца непераўзыдзеным творам і велічным помнікам усходнеславянскай пісьменнасці.

Летапіс складаецца з дзвюх частак: агульнай - уступ-най і летапіснай - храналагічнай (з 852 г. апісанне гісторыі даецца строга па гадах). Аўтар засяроджвае ўвагу*'на най-болып важных падзеях, піша пра жыццё і дзейнясць сла-вянскіх асветнікаў Кірылы і Мяфодзія, заснаванне Кіева, ус-памінае пра князя Алега, княгіню Вольгу, расказвае пра ўвядзенне хрысціянства Уладзімірам. Далей у летапісе даецца Іпырокая карціна рассялення славянскіх народаў: "Поляномь же жнвушнмь особе, якоже рекохомь, суіцнмт. оть рода сло-веньска, н нарскошася поляне, а деревляне оть словень же, н

нпрекошася древляне; раднмнчн бо н вятнчн оть ляховт>. Бяс-ІІІ Гю 2 брата в лясехь, Раднмь, а другнй Вятко, н прншедына ссдоста Раднмь на Сьжю, н прозвашася раднмнчн, а Вятко гедс ст. родомт. свонмь по Оце, оть негое прозвашася вятнчн. М жнвяху в мнре поляне, н деревляне, н северт>, н раднмнчн, nnтнчн н хорвате. Дулебн жнвяху по Бугу, где нынс велыняне, й улучн н тнверьцн; седяху по Днестру"... (с.6).

Значнае месца адведзена гістарычным звесткам пра І йроды сучаснай Беларусі. Упамінаюцца Віцсбск, Пінск, Брэст, I родна, Тураў і інш. Шмат увагі ўдзелена Полацку, які ў той час быў важньш ваенным, гандлёвым і культурным цэнтрам. I Ііэршы ўспамін пра вялікі Полацк адносіцца да 980 г., калі наУшродскі князь Уладзімір захапіў горад і паланіў князёўну Свгнсду. Затым паведамляецца пра княжанне Усяслава Чарадзея (1044-1101 гг.), аб зацяглай барацьбе Кіева з Полацкам, бітвс на Нлмііс і г.д.1

"Аповесць мінулых гадоў" - гэта не толькі хроніка І Ійтарычных падзей старажытнай Русі, але і патрыятычны твор, ІІрвсмкнуты ідэяй славянскага адзінства, неабходнасці абароны АД Іюбсгаў качэўнікаў, пераадолення міжусобіц. Гэтыя матывы Мйюць вялікае значэнне, выцякаюць з адзінага жадання славян. і У псріную чаргу простых людзей, жыць у міры і згодзе. У той жа *шс такі ідэйны накірунак летапіснага твора ўказвае на высокі уфопспь развіцця грамадскай думкі нашых продкаў, што віірымла ўзвышэнню славянскай культуры.

Да "Аповесці..." прымыкаюць летапісы - Кіеўскі, I йЛІцка-Валынскі і інпшя. Першы расказвае пра Віцебск, ІІІІлацк, Мінск, Друцк, Копыль, Пінск, Слуцк і іншыя гарады і ннясгны ўсходняй часткі сучаснай Беларусі. Кіеўскі летапіс УПІымлівас звесткі з Полацкага летапісу, які да нашага часу не шойд'існы. У ім многа запісаў аб буйнейшых гарадах Беларусі, пікіх як Тураў, Пінск, Брэст, Навагрудак, Слонім, Гродна і інш., й тнсама ссць і пфшыя ўспаміны пра князёў (Міндоўг)

І -п І
Тут І дален да канца гл.1 старажытныя творы цытуюцца па кн:

Хрестоматня по древней русской лкгературе. М., 1973 (старонкі пазначаювда ў тэксце).

10

аб стварэнні Полацка і Полацкага княства гл: Ермаловіч М ( 'Іармжытная Беларусь. Полацкі і Наўгародскі перыяды. Мн., 1990.

І П.

будучага Вялікага княства Літоўскага, у складзе якога знаходзіліся амаль усе землі сучаснай Беларусі.

Гэтыя творы старажытнасці паказваюць, як паступова развівалася літаратура, фарміравалася старабеларуская мова. Найбольш яскрава гэта праявілася ў літаратурнай і асветніцкай дзейнасці Кірылы Тураўскага (каля 1130-1182 гг.), царкоўнага кніжніка, епіскапа з Турава, фактычна першага пісьменніка на беларускай зямлі. Публіцыстычнасць яго твораў, асабліва "Слоў", бьша ўжо ў іх прызначэнні: яны пісаліся як царкоўныя пропаведзі. Кірыла Тураўскі ўводзіў у свае творы своеасаблівыя пейзажныя замалёўкі, якія адлюстроўвалі не толь-кі стан прьфоды, але і стваралі ўзнёслую, урачыстую атмаоферу сярод слухачоў. Разнастайнасдь мастацкіх прыёмаў, жадравыя асаблівасці яго твораў, а таксама высокі царкоўны сан і вялікі талент зрабілі Кірылу Тураўскага шырока вядомым у славянскай літаратуры. Аўтар малітваў, споведзяў, аповесцей-прытчаў, своеасаблівых публіцьістычных маналогаў быў вядо-мы далёка за межамі Тураўскай зямлі. У яго творах аргашчна спалучалася свецкае і царкоўнае жыццё.

Кірыла Тураўскі патрабавальна ставіўся да кампазіцыі сваіх твораў. Болынасць яго "слоў-прамоў" мелі даволі акрэсленую пабудову: займальны пачатак, які адразу Ігрыцягваў увагу слухачоў, асноўную частку, у якой дэталёва раскрывалася сугаасць твора, і вобразнае заканчэнне з філасофскімі вывадамі. Пісьменнік распачаў увядзенне публіцыстычных жа*ц?аў у бе-ларускую літаратуру^ хаця такія прыёмы ўжо сустракаліся ў ранейшых старажытных творах. Пасля Кірылы Тураўскага ўсё больш шырокае развіццё атрымлівае так званая свецкая публі-цыстыка. Нібыта прадбачачы гэта, старажытны асветнік пакінуў нашчадкам своеасаблівы запавет абнаўлення прыроды і чалавека: "Ньше солнце красуяся кь высоте вьсходнть н радуяся землю огреваеть... Ньшя знма греховная покаяніемь престала есть н ледь неверія блогоразуміемь растаяся... Днесь весна красуеться, ожнвляюіцн земное естьство: бурні н ветры, тнхо повеваюіце, шюда гобьзуют (умножают) н земля, семена пн-тшоіцн, зеленую траву ражаеть" (с.61).

Вяршыня старажытнага славянскага літаратурнага маетацтва - "Слова аб палку Ігаравым", напісанае ў XII ст. новндомым аўтарам. Гэты твор да шшага часу хвалюе дйследчыкаў пошукам аўтара "Слова", аналізам гістарычных ІІалчсй, мастацкімі і стылёвымі асаблівасцямі.

Назва твора - "Слова аб палку Ігаравым" - вобразная і мубліцыстычная. Аўтар першым у назве паставіў "Слова". Гэта І ІмвшІ велічнасці падзей, якія сталі зместам паэмы, іх значнасці для ўсіх славянскіх народаў. Помнік з'явіўся сінтэзам воінскай шкшссці, княжацкага жыція і старажытнага летапіснага слова. АУтар надаваў свайму "Слову..." характар мастацкага летапісу. Урачысты і велічны зачын твора: "Не лт>по лн ны бяшеть, йратіс, начятн старымі словесы трудных'ь повестій о Ігьлку Нго-ревт>, Нгоря Святьславлнча? Начатн же ся тьй песнн по былн-Нймь сего временн, а не по замышленію Бояню" (с.63). "м.Почнемь же, братіе, повьсть сію оть стараго Владнмера до НЫмьшняго Нгоря, нже нстягну умь крепостню своею н поострн •врдца своего мужествомь; наплтіннвся ратнаго духа, наведе $Іоя храбрые штькы на землю Половьцькую на землю Руськую" («64).

Аўтар паказвае абаронцаў зямлі Рускай, праслаўляе Мнроў, іх мужнасць і самаахвярнасць. Дружына складалася з Црадстаўнікоў розных саслоўяў. Адсюль вынікае, што слова "цалк" у назве твора не выпадковае і азначае не толькі ваенны ін. Яно мае больш шырокі сэнс - народнага апалчэння ў ба-с супраць качэўнікаў. I галоўнай сілай у гэтай вайне быў люд пад кіраўніцтвам ноўгарад-северскага князя Ігара. «Н ренс Нгорь кь дружнне своей: "Братне н дружнно! Луце ж-ь бы тпнту (убнтоійу) бытн, неже полонену бытн; а всядемь, братне, нн спон брьзыя комонн, да позрнмь сйнего Дону"» (с.65). Такім чынам, іменна "полк", воіны князя Ігара, ваяры з народу лдыірываюць галоўную ролю ў абарончай і вызваленчай Пнрацьбс. Такі асноўны вывад аўтара "Слова..." і галоўны ПйІ^ыятычны матыў твора.

Сэнсава значны вобраз ноўгарад-северскага князя Ігара, гіІІ) ўнасобіў галоўную ідэю аўтара, - умацаванне дзяржаўнасці, нммжацкай улады, аб'яднанне рускіх зямель перад пагрозай


13


12



татарскага нашэсця, Паходы Ігара, яго перамогі і паражэнні ўзнялі славянскія плямёны, Інто пацвярджаецца зместам паэмы, "узрушэннем" кіеўскага князя Святаслава, які клікаў да аб'яднання рускіх княстваў і рыхтаваў паход на полаўцаў пасля паражэння Ігара. "Тоска разліяся по Руской землн; печаль жнрна тече средь землн Рускын. А князн самн на себе крамолу коваху, а поганін самн, победамн нарншуіце на Рускую землю, емляху дань по беле (белке) оть двора" (с.69).

Даследчыкі геніяльнага твора славянскай дітаратуры імкнуцца знайсці невядомага аўтара "Слова аб палку Ігаравым". Думаецца, што гэта каіптоўная адгадка нашай гісторыі яшчэ наперадзе. Але яго вобраз і талент яскрава характарызуе само "Слова...". Гэта адзін з найбольш адукаваных людзей свайго часу. Летапісец, гісторык, паэт. Ён дасканала ведаў мінулае сла-вянскай зямлі, летапісы, фальклор. Аўтар быў дасведчаны ва ўзаемаадносінах гаміж княствамі, ведаў характэрныя асаблі-васці іх развіцця і месца ў агулышм славянсжім свеце.

Неабходна адзначыць і такі факт: у "Слове аб палку Ігаравым" значнае месца адведзена Полацкаму княству і яго князю Усяславу Полацкаму, названаму за талент дзяржаўнага дзеяча - Чарадзеем. Невыпадкова аўтар стварае гераічны вобраз праслаўленага военачальніка і знакамітага чалавека, які мэтай свайго жыцця зрабіў клопат аб дабрабыце і славе полацкай зямлі. Захапляе паэтычная характарыстыка Усяслава Чарадзея: "Тьй клюкамн подпр'ься оконн н скочн кь граду Кыеву н дотче-ся стружіем'ь злата стола кіевскаго; скочн оть нтй> лютымь звьремь вь пльночн нзт> Бглаграда, обьснся сшгь мьгяе; утре же вознзн стрнкусы, отгворн врата Новуграду, разшнбе славу Яро-славу, скочн влькомь до Немнгн сь Дудуток"1 (с.73).

Прыхільнасць аўтара да апісання падзей на тэрыторыі сучаснай Беларусі наводзіць на думку, што ён сам родам з гэтых мясцін. Варта прыгадаць, як вобразна і эмацьшнальна выпісана бітва на Нямізе, быццам бы сам паэт прымаў у ,ёй удзел. "На Немнзе снопы стелють головамн, молотять чепн харалужнымя, на тоц'ь жнвоть кладуть, веють душу оть тела. Немюе кровавн

І

Дудуток-гарадок існаваў ш поўдзень ад Мінска.

14

Ореіе не бологомь бяхуть посеянн, посеянн костьмн рускнхь (с.73). Падставы для такога сцвярджэння (аднак гэта ж адна са здагадак) дае таксама і тая акалічнасць, Іпто ў ІМІмс сустракаецца даволі значная колькасць слоў, уласцівых ^учпсмай беларускай мове.

Грамадска-палітычная накіраванасць "Слова аб палку ІІйрмнмм" мае шырокі філасофскі сэнс. Аўтар не толькі ЙМі'Іупае супраць міжусобіц і княжацкага адасаблення, бессэн-войнаў паміж рускімі гарадамі, ён прыхільнік ай ідэі аб'яднання рускіх зямель дзеля развіцця йічржцунасці, агульнага ўмацавання ўсходнеславянскага саюза. V І'Ігым акрэсленая публіцыстычнасць твора і каштоўнасць

аўтара.

Асаблівай увагі з твораў славянскай жыційнай заслугоўваюць "Жыціе Ефрасінні Полацкай" і (ыціс Аўрамія Смаленскага", напісаныя прыкладна ў канцы (II - пачатку ХШ ст. Першы твор мае шмат цікавых і адметных , Р.н створаны ў сталіцы аднаго са старажытных славянскіх Іетішў - Полацку. Гэта горад дазшяй і высокай культуры, ггніц'І'ва і мастацтва, цэнтр першай дзяржавы на беларускай мі, дзс фактычна распачьшаецца фарміраванне беларускай ІІ, Акрамя таго, "Жыдіе..." прысвечанажанчьше, асветніцы, ярадстаўніцы рэлігійнага асяроддзя княства, унучцы князя Усяслава Полацкага Іф|мі'іпня Полацкая - царкоўнае імя). Яе дзеннасць бьша вы-Ій йІІ'ІІІсна ў рускіх княствах, а вобраз прывабліваў лешпымі І уманнага, таленавітага і добразычлівага чалавека. "Жыціе Ефрасінні Полацкай" - адзін з выдатных твораў ЦарнОеларускай літаратуры.

Аўтар падрабязна і вобразна паказаў умовы выхавання рдунншшша чалавека і фарміравання поглядаў мысліцеля, п. духоўнай асобы. Ён акцэнтуе ў^агу на маральных і ІІравілах, якія былі галоўнымі ў станаўленні характару Ііфрасінні: "юные же учаша чнстоте душевной ... (М>пыншо кротку, гласу смярену, слову благочестну ... прн йІМ|нЧІІІшх молчатн, мудрейшнх послушатн ... мало веіцатн, а мІІІІІп рігіумстн".

15

Твор поўны ўнутранага драматызму. Асаблівага напружання падзеі дасягаюць там, дзе сутыкаюцца царкоўная мараль і свецкая рэальнасць, калі Ефрасіння вырашае прыняць манаскі сан.

Жыццё і дзейнасць Ефрасінні Полацкай выклікае асаблівую цікавасць у сучаснікаў. I не толькі як гераіні твора, але як аднаго з самых адукаваных людзей старажытнага Полацка, гадзвіжніцы беларускай зямлі. Ефрасіння Полацкая заснавала два манастыры: мужчынскі і жаночы. Пры апошнім была адкрыта школа для вучобы дзяцей'.

Аналіз развіцця старажытнага славянскага пісьменства дазваляе зрабіць вывад, што на яго аснове развіліся нацыяналь-ныя беларуская, руская і ўкраінская мовы і літаратуры. Словы, прамовы, пісанні, пасланні і іншыя творы прысвячаліся вызна-чальным свецкім і духоўным падзеям. Іх галоўнай ідэяй было пашырэнне хрысціянства, барацьба супраць знешніх ворагаў за аб'яднанне рускіх княстваў у адзінай цэнтралізаванай дзяржаве.

Публіцыстычнасць твораў старажытнай славянскай лі-таратуры стала важным фактарам фарміравайня грамадскай думкі, развіцця культуры ўсходнеславянскіх народаў.

Полацкая асветніца падаравала Спаскай царкве знакаміты крыж май-стра Лазара Богшы, адзін з цудаў беларускага мастацгва, які знік у 1941 г. і да гэтага часу знаходзіцца ў сусветным вышуку. Зараз у по-дацкай Сафіі захоўваецца яго копія, якую стварыў мастак з Брэста Мікалай Кузьміч у 1 997 г.

16

2. Беларускае летапісанне і публіцыстыка ХШ-ХУІ ст.

Учнікненне і развіццс старажытаай беларускай літара-|Іы І публіцыстыкі звязана з фарміраваннем культуралагічных, іымлыіа-эканамічных, палітычных і дзяржаўных асаблівасцей ІІ іі народа, беларускай нацыі. Усе гэтыя акалічнасці, і ў ІІІІую чаргу беларуская мова, ярка акрэсліліся ў перыяд
  1   2   3   4   5




Похожие:

Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconКнига для студентов Ростов-на-Дону 2000 удк 003(075. 8) Ббк 87. 4я73 с 30
Охватывает два или больше означающих и их означаемые, например, «коньяк» – название города и напитка
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 339. 138(075. 8) Ббк 65. 290-2 Г65 Рецензенти: Левицька С. О
Левицька С. О., доктор економічних наук, професор, декан факультету економіки та підприємництва нувгп
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУчебное пособие Томск 2003 удк 658. 56(075) ббк 65. 290 Л. 72
Лойко О. Т. Сервисная деятельность: Учеб пособие. /Том политех ун-т. – Томск, 2010. – с
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconБюллетень новых поступлений за III кв. 2010 г. Информационные технологии 1 ббк 004. 7(075. 8) Удк 004. 7(075. 8)
Пятибратов, Л. П. Гудыно, А. А. Кириченко; под ред А. П. Пятибратова. 4-е изд., перераб и доп. М. Финансы и статистика : инфра-м,...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconМетодическое пособие для аспирантов и студентов всех форм обучения Иркутск 2008 удк 1(075. 8) Ббк 87а7 М20
Охватывает период от времен Аристотеля до начала XVII века, поэтому и называется древним и средневековым этапом
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconПрактикум по промышленной органической химии томск 2009 удк 667(075. 8) C 65
Охватывают большинство разделов теоретического курса
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconБюллетень новых поступлений за IV кв. 2010 г. Машиностроение удк 621. 01(075. 8)
Механика машин [Текст] : учеб пособие для вузов / под ред. Г. А. Смирнова. М. Высш шк., 1996. 511с ил. Библиогр.: с. 508. Isbn 5-06-002373-7...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 81'34 ббк 81. 01 Н. Г. Углова
Рассматриваются современные территориальные особенности произношения американского варианта английского языка и анализируется их...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconПроблемы, задачи и пути их решения 2012 удк 796/799 ббк 75 а 18
Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 351/354 ббк 67. 401 Ю 82
Создание и применение инновационных технологий в государственном управлении – Казань: Издательство Казанского государственного университета,...
Удк 070(476)(075. 8) Ббк 76. 01 (4Бен)я73 iconУдк 931/99 ббк 63 В15
В15 Russia Mongolia China: The Diaries of Mongol studies scholar O. M. Kovalevskiy, 1830 1831
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©rushkolnik.ru 2000-2015
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы